صفحه اصلی / از مطالعه تا اثر / روش‌شناسی AIM

روش‌شناسی AIM — Asfar Impact Methodology

چارچوب روش‌شناختی یکپارچه‌ای که اسفر در هر مسئله‌ای که بر عهده می‌گیرد به کار می‌بندد تا آن را از تشخیص اولیه به اثر نهادی سنجش‌پذیر برساند، در شش مرحله که هر یک بر ابزاری روش‌شناختی و معتبر در سطح جهانی تکیه دارد.

نام کامل
Asfar Impact Methodology
کوته‌نوشت
AIM
شمار مراحل
شش مرحله پیاپی
دامنه
در هر مسئله‌ای که مؤسسه بر عهده می‌گیرد به کار بسته می‌شود

مؤسسه اسفر از فرضی متفاوت با رویه رایج مراکز مطالعاتی آغاز می‌کند: مطالعه‌ای که به میدان عمل نرسد هنوز کامل نشده است، و تولید دانش نخستین گام در مسیری طولانی‌تر است که هدفش تغییر واقعیتی موجود است، نه صرفاً توصیف آن. مؤسسه روش‌شناسی ویژه خود، AIM، کوته‌نوشت Asfar Impact Methodology، را از همین فرض برگرفته است؛ چارچوب کاری یکپارچه‌ای که در هر مسئله‌ای که بر عهده می‌گیرد، از نخستین لحظه رصد تا سنجش اثر پس از اجرا، به کار می‌بندد.

AIM بر این اصل استوار است که فاصله میان دانش و تصمیم شکافی فنی نیست که با یک یادداشت یا خلاصه اجرایی پر شود، بلکه شکافی روش‌شناختی است که در هر مرحله ابزاری متفاوت می‌طلبد: ابزار تشخیص با ابزار تحلیل یکی نیست، و ابزار ساختن گزینه‌ها با ابزار سنجش آنچه واقعاً محقق شده تفاوت دارد. از این رو، روش‌شناسی در شش مرحله پیاپی طراحی شده است که هر کدام بر ابزاری روش‌شناختی و معتبر جهانی در حوزه خود تکیه دارد، به جای بسنده کردن به گام‌هایی کلی که حسابرسی یا تکرار آن‌ها دشوار است.

جدول زیر مراحل شش‌گانه، ابزارهای روش‌شناختی آن‌ها و کارکرد هر ابزار در مسیر کلی را نشان می‌دهد، و بندهای پس از آن هر مرحله را جداگانه شرح می‌دهند.

مرحلهابزار روش‌شناختیکارکرد
۰۱ تشخیص مسئلهپویش افق — Horizon Scanningرصد نشانه‌های زودهنگام پیش از شکل‌گیری بحران
۰۲ تحلیل معرفتیتفکر سیستمی — Systems Thinkingفهم پیوندهای میان علت‌ها و پیامدهای مسئله
۰۳ ماتریس تصمیمبرنامه‌ریزی سناریو — Scenario Planningآزمودن گزینه‌ها در برابر مسیرهای آینده چندگانه
۰۴ طراحی ابتکارنظریه تغییر — Theory of Changeپیوند منطقی هر اقدام با نتیجه مورد انتظار آن
۰۵ اجرای نهادیمدیریت مبتنی بر نتایج — Results-Based Managementمدیریت اجرا بر پایه نتایج، نه صرفاً فعالیت‌ها
۰۶ سنجش اثرارزیابی اثر و پایش، ارزشیابی و یادگیری — Impact Assessment & MELسنجش تغییر واقعی و به‌کارگیری دوباره درس‌ها

شش مرحله به تفصیل

از تشخیص تا اثر، مرحله به مرحله

۰۱

تشخیص مسئله

اسفر کار را با توصیفی دقیق از مسئله، آن‌گونه که در میدان پدیدار می‌شود، آغاز می‌کند و پیش از طرح هر فرضیه یا پیشنهاد راه‌حل، به داده‌های میدانی و ذی‌نفعانی که از آن اثر می‌پذیرند تکیه می‌کند. این مرحله از ابزارهای پویش افق در آینده‌پژوهی راهبردی بهره می‌گیرد تا نشانه‌های زودهنگام و متغیرهایی را رصد کند که ممکن است پیش از تبدیل مسئله به بحرانی مهارناپذیر، ابعاد یا جهت آن را دگرگون کنند.

ابزار روش‌شناختی
پویش افق — Horizon Scanning
کارکرد
رصد نشانه‌های زودهنگام پیش از شکل‌گیری بحران
۰۲

تحلیل معرفتی

این مرحله داده‌ها، پژوهش علمی و تخصص فنی را در تحلیلی واحد گرد می‌آورد که پیوندها و بازخوردهای میان اجزای مسئله را آشکار می‌کند، به جای آنکه هر جزء را جدا از دیگران بنگرد. تحلیل تابع روشی اعلام‌شده و بازبینی همتایانی بیرون از تیم مطالعه است تا دقت نتیجه‌گیری و قابلیت حسابرسی آن تضمین شود.

ابزار روش‌شناختی
تفکر سیستمی — Systems Thinking
کارکرد
فهم پیوندهای میان علت‌ها و پیامدهای مسئله
۰۳

ماتریس تصمیم

این مرحله نتایج تحلیل را به گزینه‌هایی روشن پیش روی تصمیم‌گیر تبدیل می‌کند؛ با مقایسه گزینه‌های موجود تحت فرض‌های چندگانه درباره آینده و رتبه‌بندی آن‌ها بر اساس هزینه، مخاطره، فرصت و اولویت اجرا. ابزار اصلی این مرحله برنامه‌ریزی سناریو است تا تاب‌آوری هر گزینه در برابر بیش از یک مسیر محتمل آینده آزموده شود، نه تنها یک مسیر فرضی.

ابزار روش‌شناختی
برنامه‌ریزی سناریو — Scenario Planning
کارکرد
آزمودن گزینه‌ها در برابر مسیرهای آینده چندگانه
۰۴

طراحی ابتکار

در این مرحله گزینه منتخب به ابتکاری مشخص با اقدامات، مسئولیت‌ها و شاخص‌های روشن تبدیل می‌شود، از راه زنجیره‌ای منطقی که هر فعالیت را به نتیجه‌ای که باید به بار آورد پیوند می‌دهد. این زنجیره بر نظریه تغییر تکیه دارد که تیم طراحی را ملزم می‌کند فرض‌های زیربنایی هر پیوند میان فعالیت و اثر مطلوب را روشن کند، به جای بسنده کردن به توصیفی کلی از راه‌حل.

ابزار روش‌شناختی
نظریه تغییر — Theory of Change
کارکرد
پیوند منطقی هر اقدام با نتیجه مورد انتظار آن
۰۵

اجرای نهادی

در این مرحله ابتکار به مشارکت اجرایی مستقیم با نهاد تصمیم‌گیر، چه دولتی و چه خصوصی، منتقل می‌شود و بر پایه نتایجی که از پیش تعیین شده‌اند مدیریت می‌شود، نه صرفاً بر پایه فهرست فعالیت‌های انجام‌شده. مدیریت مبتنی بر نتایج امکان می‌دهد اجرا با شاخص‌های عملکرد روشن پیگیری شود و هرگاه اجرای واقعی از نتایج هدف فاصله گرفت، مسیر اصلاح شود.

ابزار روش‌شناختی
مدیریت مبتنی بر نتایج — Results-Based Management
کارکرد
مدیریت اجرا بر پایه نتایج، نه صرفاً فعالیت‌ها
۰۶

سنجش اثر

این مرحله مسیر را با سنجش آنچه پس از اجرا واقعاً تغییر کرده می‌بندد؛ با شاخص‌هایی که از پیش اعلام شده‌اند و پیگیری دوره‌ای که نتایجش با شفافیت منتشر می‌شود، به جای بسنده کردن به گزارشی پایانی و درونی. این مرحله ارزیابی اثر را با پایش، ارزشیابی و یادگیری درمی‌آمیزد تا به ثبت دستاوردها ختم نشود، بلکه درس‌های آموخته را به نخستین مرحله مسئله بعدی بازگرداند.

ابزار روش‌شناختی
ارزیابی اثر و پایش، ارزشیابی و یادگیری — Impact Assessment & MEL
کارکرد
سنجش تغییر واقعی و به‌کارگیری دوباره درس‌ها

مبانی علمی روش‌شناسی

ابزارهایی که AIM بر آن‌ها تکیه دارد

آینده‌پژوهی راهبردی و پویش افق — Strategic Foresight & Horizon Scanning

حوزه‌ای که به رصد نشانه‌های ضعیف و متغیرهای نوظهور می‌پردازد، پیش از آنکه به روندهای تثبیت‌شده یا بحران‌های آشکار بدل شوند، تا نهادها به جای انتظار برای وقوع آینده، برای آن آماده شوند.

تفکر سیستمی — Systems Thinking

رویکردی تحلیلی که مسئله را شبکه‌ای از اجزای در تعامل می‌بیند، نه زنجیره‌ای از علت‌های جدا از هم، و حلقه‌های بازخورد و آثار غیرمستقیمی را که تحلیل خطی متعارف نادیده می‌گیرد آشکار می‌کند.

برنامه‌ریزی سناریو — Scenario Planning

ابزاری برای ساختن بیش از یک مسیر محتمل آینده با فرض‌های گوناگون و آزمودن تاب‌آوری تصمیم‌ها و گزینه‌های مطرح در برابر هر یک از آن‌ها، به جای بنا کردن آن‌ها بر یک پیش‌بینی واحد که شاید محقق نشود.

نظریه تغییر — Theory of Change

چارچوبی که به‌صراحت نشان می‌دهد هر فعالیت چگونه به نتیجه مطلوب خود می‌انجامد و فرض‌های میانی این پیوند را بیان می‌کند تا بتوان آن‌ها را بازبینی و آزمود، به جای آنکه ناگفته بمانند.

مدیریت مبتنی بر نتایج — Results-Based Management

رویکردی مدیریتی که پیشرفت را با نتایج تحقق‌یافته در عمل می‌سنجد، نه با شمار فعالیت‌های اجراشده، و هرگاه روشن شود فعالیت‌های جاری به نتایج هدف نمی‌انجامند، منابع را بازجهت‌دهی می‌کند.

ارزیابی اثر و پایش، ارزشیابی و یادگیری — Impact Assessment & MEL

نظامی یکپارچه برای سنجش آنچه در نتیجه مداخله واقعاً تغییر کرده، ثبت درس‌های آموخته و به‌کارگیری دوباره آن‌ها در طراحی مسائل بعدی، به جای بسنده کردن به ثبت دستاوردها بدون آموختن از آن‌ها.

گزاره محوری

ما خود را با آنچه پس از مطالعه تغییر کرده می‌سنجیم، نه با شمار آنچه از آن منتشر کرده‌ایم.

AIM در عمل

روش‌شناسی را در مسائل واقعی ببینید

هر پرونده در پرونده‌های اثر با مرحله‌ای که از مراحل شش‌گانه AIM به آن رسیده نشانه‌گذاری شده است، تا روش‌شناسی به‌صورت فرایندی مستند دیده شود، نه صرفاً چارچوبی نظری.

مرور پرونده‌های اثر درباره مؤسسه